Een subjectieve blik in en op Hongarije

Posted on 22 november 2011

1


De subjectieve atlassen van Annelys de Vet stellen in vraag wat een land maakt tot wat het is voor diens inwoners, door een breed spectrum aan ervaringen plaats te geven. Zo maakten we recent op de boeklancering te Wiels in Vorst (Brussel Zuid), kennis met een verfrissend alternatief op de serieuze, feitjesgerichte atlassen die we reeds sinds het humaniora verplicht kennen en gebruiken. Dit originele initiatief wordt telkens waar gemaakt door een zo representatief mogelijke groep inwoners met als enigste vereiste ervaring in creatieve beeldende expressie. De creaties zijn doordrenkt van zowel nationaal optimisme als pessimisme, inclusief tradities en clichés. Dit biedt een uitgebreid leerrijk scala aan beelden, vaak voorzien van een gevatte titel en eventueel specifiekere duiding ervan. Hun persoonlijke ervaring geldt immers als een niet te onderschatten onderdeel van de collectieve, doch diverse culturele ervaring. Culturele identiteit is  immers voortdurend in beweging, en beïnvloed op alle mogelijke manieren is ze multicultureel “per definitie”. Met als grondslag deze wel erg actuele Europees multiculturele gedachte, werd het op de voorstelling  en in teksten duidelijk dat deze mooie ambitie toch delicater ligt dan op het eerste zicht gedacht… Of toch niet?

– Chess TEUGELS

Vooraleer de Subjectieve Atlas van Hongarije tot stand kwam hadden Annelys de Vet & co. reeds een bescheiden reeks andere subjectieve atlassen vervaardigd. Waar het allemaal mee begon, in 2004, was de Subjective Atlas of the European Union, from an Estonian point of view. Met een groep medestudenten aan het departement van design in Estland stelde zij zich vragen bij het beeld dat mensen hadden van de recent opgerichte Europese Unie. Beelden van nationale logo’s die verdacht veel lijken op de logo’s van merken en supermarkten om zo maar iets te zeggen, nette mannen in uniform, grote vergaderingen in zalen die er steeds hetzelfde uitzien, een kleurige verzameling landen die slechts blijken verschillen qua vorm en ligging op die platte versie van de wereld, … Dit bleken de dominante beelden te zijn die leven bij de bevolking. Triest, maar een waarheid als een koe. Ze besloten om telkens op  persoonlijke(re) manier een alternatieve beeldvorming te creëren, die uiteenlopend zou zijn, o.a. over bepaalde funny facts en ervaringen  omtrent de E.U. Volgens dezelfde procedure, vervaardigde Annelys de vet met Nederlandse medestudenten zonder enig probleem  in 2005 de Subjectieve Atlas van Nederland . Nadien ging ze, desondanks haar twijfel gezien de politieke situatie daar, toch in op de aanvraag om de Subjective Atlas of Palestine te creëren in 2007. Zo werd ook de Subjective atlas of Serbia in 2009 aan het bescheiden rijtje toegevoegd. Vier op een rij! Dit jaar, 2011 indien dat niet duidelijk zou zijn, eveneens na hetzelfde soort twijfel en volgens dezelfde procedure, kwam de Subjectieve Atlas van Hongarije ter de wereld. Een vijftigtal jonge Hongaarse visuele auteurs werden door Kitchen Budapest en Annelys de Vet uitgenodigd om hun thuisland visueel creatief in perspectief te brengen. Ondertussen is tevens Mexico alternatief in kaart gebracht en zou men in blijde verwachting zijn van een Subjectieve Atlas van België – dat belooft.

In de Vet haar tekstuele bijdrage ‘About the Atlass’ wordt beschreven hoe Hongarije presidentschap over de Europese unie verkreeg tijdens de compilatie van de subjectieve atlas, en hoe de internationale kranten dan ook volstonden over de controversiële mediawetgeving aldaar. In contrast met haar project gebaseerd op vrije meningsuiting, publiceerden Hongaarse kranten uit protest witte voorpagina’s. In het aanzien van dit delicate milieu vond ze het dan ook verantwoord om haar standpunt tekstueel uit de doeken te doen, zij het in het verste uithoekje van de atlas. Er zou immers een populistische wind doorheen het grootste deel van Europa wervelen. De populistische politici zouden op zoek naar hun eigen logo nationale symbolen ‘stelen’ en zo wederom in een uniformiteit vervallen, tegelijkertijd zouden ze de nationale geschiedenis naar hun hand zetten, en zou de collectieve interesse in “de ander” en “het andere” afgezwakt worden. Dit alles met als gevaar het verlies van de vrijheid der expressie. Als designers en kunstenaars kan men dit niet en mag men dit zelfs niet tolereren, schrijft de Vet. Aangezien zij de verantwoordelijkheid zouden hebben om de creatieve weg “in de goede richting” aan te wijzen.

Van alternatieve vlaggen en grenzen tot  esthetisch verantwoorde, brave foto’s van pittoreske details en kleurrijke muurschilderingen (waarbij er een grote aandacht is voor de omringende bevolking). Van kritische tekeningen over de pessimistische schaduwzijde, trots en hekel, tot gedichten over de poëzie en banaliteit van het Hongaarse leven. De kleurrijke en gevarieerde manier van aanpakken, zorgt zowel voor een aangename en speelse, als leerrijke en stimulerende ervaring bij het doorbladeren en bekijken van dit boekje. Zelfs het formaat en de externe lay-out komt in eerste instantie kleurrijk en luchtig over. Alle visuele aspecten zijn tot in de kleinste details grafisch vormgegeven. De lay-out werd minutieus aangepast om overzichtelijk en duidelijk ‘grafisch vormgegeven’ over te komen, zelfs het lettertype is speciaal voor deze Hongaarse subjectieve atlas ontwikkeld. Het geeft een verzorgde, doch zelfs afgeborstelde indruk. Vaak in contrast met de rebelse boodschap van bepaalde creaties en schijnbare strijd tegen uniformiteit.
Deze contradictie valt bijvoorbeeld op wanneer men de afbeeldingen vergelijkt van respectievelijk een pagina over Hongaarse straatdemonstrantenkledij uit de Subjectieve Atlas en een kaart met informatie bij over Hongarije in de 19de eeuw.

Atlas van Hongarije, pagina 72

Om tevens een beeld te vormen rond de creatievelingen die dit alles mogelijk maakten, bevindt er zich achter al die visuele bijdrages een overzichtelijke lijst. De namen zijn braaf alfabetisch geplaatst zodat niemand ongewenst voorrang krijgt. De fotootjes gelijken op pasfoto’s, waar ironisch genoeg ook kritiek op gegeven werd tijdens de voorstelling van de subjectieve atlassen. Als voornaamste verschil echter, staan de Hongaren er zo recht of scheef, serieus of lachend, frontaal of weg kijkend op als ze willen. Twee rakkers vonden het zelfs interessant om hun gelaat behalve de ogen te bedekken en allebei een zwarte trui  te dragen. Ieder zijn ding. Aangezien hun persoonlijke motivatie daaromtrent ontbreekt, kunnen we hierover enkel speculeren. Informatie die wel gegeven wordt is een soort van basisinformatie, zaken als hun naam, beroep, soms interesses, woonplaats en eventuele partners en/of kinderen. Opvallend is dat blijkbaar slechts twee enkelingen, vader en dochter trouwens, het nodig vonden zich te distantiëren van Annelys de Vet’s standpunt. Nog opvallender is dat zij dit beiden deden met dezelfde zin: “After reading About The Atlas, written by Annelys de Vet, with the highest respect, I think it is unhappy to mention political issues or take sides concerning or contribution”. Hierbij te vermelden dat de dochter Aliz Borsa haar alternatieve kaart en vlag, niets dan optimisme jegens haar land uitstralen, en dat haar vader ons zelfs trakteerde op foto’s van “unieke” Hongaarse sneeuwvlokjes en vorst.  In tegenstelling tot haar, vonden zij het dus als Hongaarse “designer,  typegeek” en “research engineer” juist ongelukkig om een standpunt in te nemen tegenover de politieke situatie in Europa.  Hoewel zij meewerkten aan dit project met hun creaties, wouden ze er geen expliciet standpunt voor innemen – laat staan getaxeerd worden voor dat van de Vet. Volgens hen moet een alternatieve beeldvorming aangeboden kunnen worden, zonder dat er een politieke verantwoording voor moet worden afgelegd.  Aangezien zij het zelfs een “ongelukkig” iets vinden, hebben de designers en ander creatief gespuis geen verantwoordelijkheid daaromtrent in hun visie. Men kan zich dan afvragen in hoeverre zij zich aansluiten bij het heterogene culturele beeld waarnaar de Vet streeft.  Zij distantiëren zich van haar boodschap, en bieden -conform met hun huidige populistische politiek- een positief beeld van hun natie. Hun bijdrage is even belangrijk en representatief  als de rest.

Toen ik echter rechtuit aan Annelys de Vet, op informele manier, de vraag stelde of haar atlassen nu politiek werk zijn, antwoordde ze droogweg “neen”. Haar antwoord trof mij. Aangezien de inleiding van de boekvoorstelling door een populaire Zwitserse politicologe gebeurde, haar uiteenzetting zich toch bleek te funderen op de huidige politieke situatie in Europa, én er door diezelfde politicologe in de open discussie nadien volhardend gewezen werd op de “politieke verantwoordelijkheid” van zulk een publicatie. Zeker wanneer er ter optimale verspreiding van de beelden een open policy gehanteerd wordt, waarbij er dus geen copyright geldt. Desondanks, kwam ik uiteindelijk tot de conclusie dat haar korte antwoord toch terecht was. Hoewel zij immers de nood voelde en waarschijnlijk zelfs de druk om haar verantwoordelijkheid uit te leggen, die ze bovendien wegstopte in het verste uithoekje van de atlas, eindigde deze toch in mineur. Waardoor de eerdere schijnbaar politieke boodschap in de tekst quasi onschadelijk gemaakt werd, door nogmaals te benadrukken dat het om puur subjectieve versies van de realiteit gaat waarbij ze slechts probeerden om de “ziel” van het land -al was het maar voor een stukje- te ontbloten. Als coda tenslotte formuleert ze haar eigen hoop, haar hoop dat op een dag zulk een subjectieve atlas een dynamische culturele dialoog tot stand zou kunnen brengen, samen strijdend tegen de illusoire statische versie van de realiteit. Het buikgevoel dat zowel en vooral tijdens de politieke inleiding van de boeklancering als in de open discussie tegenstak, was dus toch terecht. Al dat politieke gezeik is slechts één aspect. De politieke consequenties zijn zelfs verwaarloosbaar. Het uiteindelijk product is menselijker, persoonlijker én onschadelijker dan men lijkt te willen aanvaarden. Het gaat om een uiteenlopende nationale culturele beeldvorming, die uiteraard niet los te denken is van politiek, doch er ook niet helemaal naar terug te leiden valt. Vergis u niet, op politiek vlak zal dit boekje geen directe invloed hebben, desondanks al die rebelse creaties. Maar daar gaat het eigenlijk ook niet om. Sommigen zullen het echter beschouwen als een probleem. Maar dat ‘probleem’ ligt niet in een zogenaamde ongeldigheid van de morele en politieke boodschap, wel in het gebruikte medium. Een boekje als deze, boordevol grafisch vormgegeven visuele informatie, gaat in de eerste plaats om een dispositie van het lichaam, van de visuele ervaring in dit geval, waarbij plaats en rechtlijnig tijdsverloop verknipt worden. We krijgen fragmenten en snapshots voorgeschoteld, fictionele tekeningen en feitjes-verbeeldende illustraties, en tekst. Men kan kiezen, persoon per persoon, op welke manier, in welke volgorde en met welke snelheid dan ook door het boekje te bladeren. In die de-contextualisatie, die mogelijke manieren van representatie aflijnt, ligt de kracht. Samen of apart, er tegenover of midden erin, erbinnen of erbuiten, dichtbij of ver af. De efficiëntie ligt dus niet simpelweg in het overbrengen van boodschappen en het geven van voorbeelden of antivoorbeelden.

Zo’n fraai vormgegeven boekje als dit vormt geen bedreiging voor de populistische politiek. Het kan enkel meer bijdragen tot een gevarieerde bewustwording van de Hongaarse nationaliteit, en op die manier ook de verspreiding ervan. De subjectieve atlas kan dus consequent niet begrepen worden als aanval tégen, maar als een strijd vóór. Voor een vrijheid van meningsuiting op alle expressieve vlakken. Een strijd die nog lang niet uit gevoerd is. Die bovendien ook meer dan nodig is, ook op vlak van journalistiek, net als in de kunstkritiek. Onder het motto “If you can’t beat them, join them”, kan het systeem niet anders dan van binnenuit langzaam maar zeker aangepast worden. Beginnend bij de fantasie, de ver-beeld-ing, waaraan ieder zijn realiteit poogt aan te passen. En zeg zelf, hoe kan dat nu beter, in een visueel geobsedeerde maatschappij als deze, dan te vertrekken vanuit een alternatieve beeldvorming zonder copyright?

Advertenties
Posted in: Recensies